Źródła radzieckiego zachowania 
[pagina] DOKUMENTY XX WIEKU 
[podpis] GEORGE F. KENNAN, PRZEŁOŻYLI I DO DRUKU PRZYGOTOWALI BOGUSŁAW KOPKA I KRZYSZTOF KOSIŃSKI; WSPÓŁPRACA BARTŁOMIEJ śWIETLIK 
Gazeta Wyborcza nr 168, wydanie z dnia 20/07/2002 ŚWIĄTECZNA, str. 21 
Ameryka powinna sięgnąć po politykę stanowczego powstrzymywania, by przeciwstawić radzieckiemu imperium zdecydowaną siłę na wszystkich obszarach, na których Rosjanie usiłowaliby zaszkodzić interesom światowego pokoju i stabilności - pisał w 1947 r. amerykański dyplomata i politolog GEORGE F. KENNAN 
I
Polityczny charakter władzy radzieckiej, jaką znamy dzisiaj, jest pochodną ideologii i okoliczności. Ideologii odziedziczonej przez kierownictwo radzieckie po ruchu, w którym tkwią jego polityczne korzenie, oraz okoliczności związanych ze sprawowaniem władzy w Rosji od prawie 30 lat. Trudno sobie wyobrazić bardziej karkołomną analizę psychologiczną niż próba rekonstrukcji wzajemnego oddziaływania obu tych czynników i określenia ich roli w oficjalnym postępowaniu władz radzieckich. Tę próbę trzeba jednak podjąć, jeśli chcemy zrozumieć owo zachowanie, by skutecznie się mu oprzeć. 
Podsumowanie czy streszczenie koncepcji ideologicznych, które wyniosły radzieckich przywódców do władzy, nie jest rzeczą łatwą. Ideologia marksistowska w wydaniu rosyjsko-komunistycznym podlegała subtelnej ewolucji. Podstawy, na których się opiera, są szerokie i skomplikowane, jednak kluczowe założenia myśli komunistycznej - według stanu na rok 1916 - można by streścić w sposób następujący: a) czynnikiem centralnym w życiu każdego człowieka, a jednocześnie determinującym charakter życia publicznego oraz "fizjonomię społeczeństwa", jest sposób wytwarzania i wymiany towarów; b) kapitalistyczny system produkcji cechuje zasadnicza niesprawiedliwość - system ów prowadzi nieuchronnie do wyzysku klasy robotniczej przez posiadaczy kapitału, nie jest zdolny do odpowiedniego wykorzystania potencjału gospodarczego społeczeństwa i sprawiedliwego podziału dóbr; c) kapitalizm kryje w sobie przesłanki własnego upadku i - wobec faktu, że klasa posiadaczy kapitału nie jest w stanie dostosować się do zmian gospodarczych - musi ostatecznie, w sposób nieunikniony, doprowadzić do rewolucyjnego przejęcia władzy przez klasę robotniczą; wreszcie d) imperializm, ostatnie stadium kapitalizmu, prowadzi do wojny i rewolucji. 
Resztę można z grubsza opisać słowami samego Lenina: "Nierówność rozwoju gospodarczego i politycznego jest nieodłączną prawidłowością kapitalizmu. Wynika z tego, że zwycięstwo socjalizmu nastąpi najpierw w kilku państwach kapitalistycznych, być może nawet w jednym takim państwie. Zwycięski proletariat takiego kraju, dokonawszy wywłaszczenia kapitalistów i zorganizowawszy produkcję w państwie na sposób socjalistyczny, stanąłby następnie do boju przeciw reszcie kapitalistycznego świata, skupiając wokół siebie uciśnione klasy innych krajów". Zwróćmy uwagę, iż nie zakłada się tutaj, że kapitalizm mógłby zniknąć bez rewolucji proletariackiej. Ostateczny wstrząs będzie dziełem ruchu rewolucyjnego proletariatu, który obali chwiejącą się strukturę. Uznano za nieuchronne, że taki wstrząs musi prędzej czy później nadejść. 
Przez 50 lat poprzedzających wybuch rewolucji ta szkoła myślenia fascynowała działaczy rosyjskiego ruchu rewolucyjnego. Rewolucjoniści - sfrustrowani, żyjący w poczuciu niespełnienia, bez nadziei na wyrażanie swych poglądów w ramach dławiącego systemu carskiego lub zbyt niecierpliwi i gwałtowni, by poszukiwać sposobów na ich wyrażenie, zarazem pozbawieni szerszego wsparcia dla swej koncepcji, wedle której przemiany społeczne musi poprzedzić krwawa rewolucja - znajdowali w teorii marksistowskiej bardzo dogodną racjonalizację swoich instynktownych pragnień. Marksizm oferował im pseudonaukowe uzasadnienie ich niecierpliwości, kategorycznego odrzucenia myśli, iżby carat miał jakiekolwiek cechy pozytywne, żądzy władzy i zemsty. Trudno zatem się dziwić, że komuniści rosyjscy jęli traktować nauki Marksa i Lenina, tak bardzo zgodne z ich własnymi popędami i emocjami, jako prawdę objawioną. Ich szczerości nie należy kwestionować. Jest to fenomen równie stary jak natura ludzka. Nikt nie opisał go lepiej niż Edward Gibbon w "Zmierzchu Cesarstwa Rzymskiego": "Entuzjazm dzieli jeden zdradliwy krok od szalbierstwa; demon Sokratesa służy nam pamiętnym przykładem, jak mędrzec może oszukiwać samego siebie, jak dobry człowiek może oszukiwać innych, jak sumienie potrafi zasnąć w niejasnym i pośrednim stanie gdzieś pomiędzy mamieniem samego siebie i świadomym oszustwem". I właśnie z takim zestawem wyobrażeń członkowie partii bolszewickiej przejęli ster władzy. 
Trzeba pamiętać, że podczas długich lat przygotowań do rewolucji uwaga tych ludzi - samego Marksa również - skupiała się nie tyle na przyszłym kształcie socjalizmu, ile na obaleniu wrogiej siły. Ich pomysły dotyczące programu pozytywnego, jaki należałoby wprowadzić w życie po przejęciu władzy, były raczej mgliste, wizjonerskie i niepraktyczne. Nie wypracowano żadnego programu sięgającego dalej niż upaństwowienie przemysłu i wywłaszczenie wielkich prywatnych przedsiębiorstw kapitalistycznych. Stosunek komunistów do chłopów - którzy według teorii marksistowskiej nie należą do proletariatu - zawsze był niejasny; miał pozostać przedmiotem kontrowersji i sprzecznych działań przez pierwsze dziesięć lat rządów radzieckich. 
Okoliczności, jakie zaistniały bezpośrednio po rewolucji - wojna domowa i interwencje z zagranicy oraz oczywisty fakt, że komuniści reprezentowali zaledwie drobną mniejszość narodu rosyjskiego - przesądziły o konieczności zaprowadzenia rządów dyktatorskich. Eksperyment z tzw. komunizmem wojennym oraz próba gwałtownej eliminacji prywatnej przedsiębiorczości i handlu przyniosły fatalne skutki gospodarcze, pogłębiając rozgoryczenie wobec nowych władz rewolucyjnych. Gdy chwilowe osłabienie dążeń do skomunizowania Rosji symbolizowane przez Nową Ekonomiczną Politykę poprawiło nieco sytuację gospodarczą, stało się jasne, że "kapitalistyczny sektor społeczeństwa" potrafi wykorzystać każde złagodzenie ucisku, a jeśli pozwolić mu na dalsze istnienie, zawsze będzie silnym elementem opozycyjnym wobec reżimu radzieckiego i poważnym rywalem w dążeniu do wpływu na sprawy kraju. Podobnie rzecz się miała z niezależnymi rolnikami, którzy na swój skromny sposób również byli prywatnymi producentami. 
Leninowi, gdyby dożył tych czasów, być może starczyłoby osobistej wielkości, by pogodzić te przeciwstawne siły z korzyścią dla społeczeństwa rosyjskiego, choć i to jest wątpliwe. Jednak Stalin oraz ci działacze kierownictwa partii, którzy sprzyjali mu w walce o sukcesję po Leninie, nie tolerowali konkurentów politycznych. Trawiące ich poczucie niepewności było zbyt silne. Szczególny rodzaj fanatyzmu - nieograniczony żadną z anglosaskich tradycji kompromisu - był nazbyt zażarty i zazdrosny, by mogli brać pod uwagę jakikolwiek trwały podział władzy z innymi frakcjami. Rosyjsko-azjatycki świat, jaki ich wydał, rodził głęboko zakorzeniony sceptycyzm co do możliwości pokojowego współistnienia sił konkurujących. Łatwo uwierzywszy we własną doktrynerską "rację", Stalin i jego zausznicy przystąpili do konsekwentnej likwidacji lub podporządkowania wszelkich elementów współzawodniczących. Społeczeństwo rosyjskie nie mogło mieć żadnych stabilnych struktur poza partią komunistyczną. Nie dopuszczano jakichkolwiek form zbiorowej aktywności czy organizacji, które nie byłyby zdominowane przez partię. Żadna inna siła w społeczeństwie rosyjskim nie miała prawa do działalności czy nietykalności. Tylko partia mogła mieć strukturę - cała reszta miała być bezkształtną masą. 
Te same zasady miały obowiązywać wewnątrz partii. Szeregowi członkowie mogli, owszem, głosować, debatować, podejmować uchwały i wcielać je w życie, jednak wszystkie te działania były napędzane nie autonomiczną, nieprzymuszoną wolą jednostek, lecz tchnieniem partyjnego przywództwa oraz wszechobecnym "słowem". 
Należy podkreślić raz jeszcze, że ludzie ci prawdopodobnie nie dążyli do osobistej władzy absolutnej. Jednakże wierzyli - a wiara ta przychodziła im z dużą łatwością - że jedynie oni wiedzą, co jest dobre dla społeczeństwa, i że zapewnią mu to dobro, gdy już ich władza będzie skonsolidowana i niepodważalna. W dążeniu do jej umocnienia gotowi byli odrzucić wszelkie ograniczenia - boskie czy ludzkie. Zaś do czasu, gdy zostanie osiągnięte bezpieczeństwo, przesunęli na dalsze miejsce pośród planowanych działań dobrobyt i szczęście ludzi zdanych na ich łaskę. 
Niezwykłą cechą władzy radzieckiej jest to, że proces politycznej konsolidacji po dziś dzień się nie zakończył, a ludzie Kremla wciąż zaabsorbowani są walką o utrwalenie władzy, którą zdobyli w listopadzie 1917 r. Dążą przede wszystkim do tego, by zabezpieczyć się przed siłami wewnętrznymi w społeczeństwie radzieckim. Starają się też zabezpieczyć przed zagrożeniami płynącymi ze świata zewnętrznego. Bowiem ideologia, jak już mówiliśmy, nauczyła ich, że ostatecznym celem jest obalenie sił politycznych poza granicami państwa. W tym przekonaniu umacniają ich także doświadczenia rosyjskiej historii i tradycji. A wreszcie dochodzi do głosu ich agresywna zajadłość wobec świata zewnętrznego; w pewnym momencie zmuszeni byli nawet do - by posłużyć się kolejnym określeniem Gibbona - "ukrócenia krnąbrności", którą sami sprowokowali. 
Każdy człowiek ma prawo dowodzić samemu sobie słuszności swojej tezy - np. że świat jest jego wrogiem. Jeśli będzie ją powtarzał wystarczająco często i uczyni ją podstawą wszystkich swoich działań, to prędzej czy później jej prawdziwość zostanie wykazana. 
Obecnie z samej istoty świata mentalnego radzieckich przywódców, jak również z charakteru ich ideologii wynika przeświadczenie, że żadnej sile konkurencyjnej nie można oficjalnie przyznać choćby minimum słuszności. Według tej teorii opozycja może być jedynie skutkiem działalności wrogich sił konającego kapitalizmu. Dopóki oficjalnie przyznawano, że w Rosji istnieją niedobitki kapitalizmu, można było zrzucać na nie część winy za utrzymywanie społeczeństwa w karbach dyktatury. Lecz gdy owe niedobitki były stopniowo likwidowane, tłumaczenie to traciło sens; a kiedy oficjalnie oznajmiono, że zostały ostatecznie zniszczone, odpadło całkowicie. Tak oto ukształtował się jeden z najważniejszych imperatywów kierownictwa radzieckiego - odkąd kapitalizm w Rosji przestał istnieć i nie trzeba się było obawiać poważnego, szerokiego sprzeciwu wobec Kremla, zrodzonego spontanicznie wśród mas, zaistniała potrzeba usprawiedliwiania dyktatury poprzez wskazywanie zagrożeń ze strony kapitalizmu zagranicznego. 
Zaczęło się to wcześnie. W 1924 r. Stalin jasno tłumaczy potrzebę dalszego utrzymywania organów represji, w tym wojska i tajnej policji: "Dopóki istnieje kapitalistyczne okrążenie, dopóty pozostaje zagrożenie interwencją wraz ze wszystkimi konsekwencjami, jakie z tego niebezpieczeństwa wynikają". Zgodnie z ową teorią wszelkie siły opozycyjne wewnątrz Rosji były od tej pory traktowane jako agentura zagranicznej reakcji wroga wobec władzy radzieckiej. 
W konsekwencji gigantyczny nacisk kładziono na komunistyczną tezę o immanentnym antagonizmie pomiędzy światem kapitalistycznym a socjalistycznym. Jest oczywiste z wielu względów, iż nacisk ów nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Stosowne fakty zostały jednak zniekształcone przez to, że za granicą istnieje autentyczny resentyment wobec radzieckiej filozofii i taktyki, oraz przez to, że przez pewien czas istniały wielkie ośrodki potęgi militarnej - reżim nazistowski w Niemczech, rząd Japonii w późnych latach 30. - które istotnie miały nieprzyjazne zamiary wobec ZSRR. Niemniej jednak można bez trudu udowodnić, że nacisk, jaki kładzie Moskwa na zagrożenie społeczeństwa radzieckiego przez świat zewnętrzny, wynika nie tyle z rzeczywistej wrogości zagranicy, ile z potrzeby uzasadniania dyktatorskich rządów na arenie wewnętrznej. 
Ten model rządzenia - dążenie do nieograniczonej władzy w kraju oraz głoszenie półmitów o nieprzejednanej wrogości innych państw - wpłynął w zasadniczym stopniu na kształt radzieckiej machiny władzy. Organa administracji wewnętrznej, które nie służą owemu modelowi, znalazły się w stanie atrofii. Organa zaś, które mu służą, ogromnie się rozrosły. Bezpieczeństwo i trwałość władzy opierają się coraz bardziej na żelaznej dyscyplinie wewnątrz partii, na bezwzględności wszechobecnej tajnej policji i bezkompromisowym monopolu gospodarczym państwa. Organa represji, w których władza radziecka szuka ochrony przed konkurencyjnymi siłami, stały się w dużym stopniu panami tych, którym teoretycznie miały służyć. Dziś więc zasadnicza część radzieckiej struktury władzy pracuje na rzecz dalszego umacniania dyktatury i utrwalenia wizerunku Rosji jako państwa w stanie oblężenia - z wrogami czającymi się za murami. Miliony ludzi, którzy tworzą tę strukturę, muszą bronić za wszelką cenę takiego właśnie wizerunku Rosji, bez niego bowiem sami okażą się zbędni. 
Przywódcy radzieccy nie mogą dziś nawet marzyć o oddzieleniu organów represji. Niemal trzy dziesięciolecia dążeń do władzy absolutnej i towarzysząca temu bezwzględność niemająca precedensu w historii nowożytnej - wszystko to uruchomiło pewne reakcje wewnątrz kraju i poza nim. Ekscesy, jakich dopuszczał się aparat policyjny, podsycały tlącą się opozycję wobec reżimu radzieckiego, czyniąc z niej siłę większą i bardziej niebezpieczną, niż mogłaby być, gdyby nie owe ekscesy. 
Jednak rządzący nie mogą się obyć bez fikcji, która pozwala im bronić trwałości władzy dyktatorskiej. Fikcja ta została potwierdzona w ramach filozofii radzieckiej właśnie krwawymi ekscesami, których dopuszczono się w jej imieniu; a obecnie jest zakotwiczona w strukturze radzieckiego myślenia mocniej niż sama ideologia. 
II
Tyle o tle historycznym. Co z tego wynika, gdy chodzi o polityczne cechy władzy radzieckiej? 
Oficjalnie nic z pierwotnej ideologii nie zostało odrzucone. Wiara w fundamentalne zło kapitalizmu i nieuchronność jego upadku, a także w misję proletariatu dążącego do obalenia kapitalizmu i wzięcia władzy we własne ręce została zachowana. Jednak akcent przesunięto na te koncepcje, które odnoszą się bezpośrednio do reżimu radzieckiego - na jego status jedynego prawdziwie socjalistycznego rządu w mrocznym, zbłąkanym świecie oraz na wewnętrzne stosunki władzy. 
Pierwsza z tych koncepcji opiera się na immanentnej wrogości pomiędzy kapitalizmem a socjalizmem. Przekonaliśmy się już, że owa koncepcja zakorzeniła się u samych fundamentów władzy radzieckiej. Wywarła też potężny wpływ na postępowanie Rosji jako członka społeczności międzynarodowej - Moskwa nie jest w stanie uznać autentycznej wspólnoty interesów między ZSRR a tymi krajami, które uważa za kapitalistyczne. Wychodzi z założenia, że cele świata kapitalistycznego są wrogie wobec reżimu radzieckiego i narodów pozostających pod jego kontrolą. Jeśli rząd radziecki podpisuje co jakiś czas dokument, którego treść sugerowałaby inne podejście z jego strony, fakt ten należy postrzegać jako wybieg taktyczny, dopuszczalny wobec wrogów (którzy nie mają honoru), i traktować go w duchu caveat emptor [nabywco, strzeż się - red.]. 
Zasadniczy antagonizm pozostaje. Wynika zeń wiele zjawisk, które tak nas niepokoją w kremlowskiej polityce zagranicznej: tajemniczość, skrytość, nieszczerość i sprzeczności, czujna podejrzliwość, wreszcie nieprzyjazność zamiarów. Postawy te są trwałe, nie zmienią się w przewidywalnej przyszłości. Jeśli Rosjanie czegoś od nas potrzebują, wówczas ta czy inna cecha ich polityki może zostać chwilowo ukryta. Zawsze znajdą się wtedy Amerykanie, którzy radośnie oznajmią, że "Rosjanie się zmienili", niektórzy będą nawet przypisywać sobie zasługi w doprowadzeniu do tych "zmian". Lecz nie dajmy się zwieść zabiegom taktycznym. Te właściwości polityki radzieckiej, podobnie zresztą jak jej żądania, wynikają z natury władzy radzieckiej i będziemy mieć z nimi do czynienia - jawnie czy w ukryciu - tak długo, aż owa natura się zmieni. 
Oznacza to, że jeszcze przez długi czas Rosjanie będą dla nas trudnym, kłopotliwym partnerem. Nie oznacza natomiast, że należy ich postrzegać jako dążących do zniszczenia naszego społeczeństwa w określonym terminie. Teoria o nieuchronnym upadku kapitalizmu ma ten szczęśliwy aspekt, iż nie każe się spieszyć. Siły postępu mają dość czasu, by starannie przygotować się do coup de grâce [decydującego ciosu - red.]. Tymczasem ważne jest, by "socjalistyczna ojczyzna" - oaza władzy zdobyta dla socjalizmu w postaci ZSRR - była broniona i hołubiona przez wszystkich dobrych komunistów w kraju i za granicą, by jej zalety były propagowane, a wrogowie - osaczeni i rozbici. Promowanie przedwczesnych, "awanturniczych" przedsięwzięć rewolucyjnych za granicą mogłyby skompromitować władze radzieckie - byłoby więc aktem nie tylko niewybaczalnym, ale wręcz kontrrewolucyjnym. "Sprawa socjalizmu" sprowadza się zatem do wspierania i umacniania władzy radzieckiej. 
W ten sposób dochodzimy do drugiej koncepcji będącej ważnym elementem określającym współczesne zapatrywania radzieckie. Chodzi o nieomylność Kremla. Radziecka koncepcja władzy, która nie dopuszcza istnienia nawet zalążków organizacji poza partią, wymaga także, by przywództwo partii pozostawało, przynajmniej w teorii, jedynym depozytariuszem prawdy. Gdyby bowiem prawda mogła zostać odkryta gdziekolwiek, pojawiłoby się też uzasadnienie dla jej wyrażania przez zorganizowane ruchy. A na to Kreml nie może sobie pozwolić. 
Tak więc kierownictwo partii zawsze ma rację i zawsze ją miało - począwszy od roku 1929, kiedy to Stalin zadekretował swoją osobistą władzę, obwieszczając, że decyzje Biura Politycznego będą podejmowane jednogłośnie. 
Zasada nieomylności najwyższej władzy partyjnej i niepodważalności jej decyzji stanowi podstawę żelaznej dyscypliny wewnątrz partii. Co więcej, obie te koncepcje wzajemnie się dopełniają - idealna dyscyplina wymaga uznania nieomylności, nieomylność zaś wymaga przestrzegania dyscypliny. Obie te zależności kształtują charakter całego radzieckiego aparatu władzy. Ich efektu nie można w pełni docenić, jeśli nie uwzględni się trzeciego czynnika - faktu, że kierownictwo ma swobodę wysuwania w celach taktycznych dowolnej tezy, jaką uzna za użyteczną dla sprawy w danym momencie. Może też zażądać ufnej i bezkrytycznej akceptacji owej tezy przez wszystkich członków partii. Innymi słowy, prawda nie jest wartością stałą - prawda, praktycznie rzecz ujmując, jest tworzona przez przywódców radzieckich. Może się zmieniać z tygodnia na tydzień, z miesiąca na miesiąc. Prawda nie jest ani absolutna, ani niezachwiana - nie jest niczym, co wynikałoby z obiektywnej rzeczywistości. Jest po prostu najświeższym wyrazem mądrości tych, którzy noszą w sobie mądrość absolutną, gdyż to oni właśnie reprezentują logikę historii. 
Skumulowany efekt wymienionych tu czynników to niewzruszony upór i konsekwencja w poglądach całego aparatu władzy. Poglądy mogą się zmieniać podług woli Kremla, lecz nie wzruszy ich żadna inna siła. W momencie gdy linia partyjna wobec danego zagadnienia polityki bieżącej zostaje określona, cała machina rządowa ZSRR, wliczając w to służby dyplomatyczne, podejmuje ten kurs i uporczywie się go trzyma - niczym samochodzik-zabawka, który został nakręcony i puszczony w danym kierunku. Ci, którzy tworzą tę machinę, nie są podatni na argumenty czy racje z zewnątrz. Szkolenie, jakie przeszli, nauczyło ich odrzucać i pomijać najbardziej nawet przekonujące argumenty świata zewnętrznego - podobnie jak biały piesek przy gramofonie słyszą jedynie głos swego pana. Jeśli mają być odwołani od wyznaczonego im zadania, odwołanie musi pochodzić z ust tego właśnie pana. 
Tak więc przedstawiciel obcego kraju nie powinien mieć żadnych złudzeń, że to, co powie, wywrze na jego rozmówcach jakiekolwiek wrażenie. W najlepszym razie może oczekiwać, że jego posłanie zostanie przekazane członkom wierchuszki, którzy są władni zmienić linię partii. Jednak nawet ci ostatni raczej nie dają się zwodzić logicznymi argumentami przedstawiciela burżuazji. Ponieważ w grę nie wchodzi odwołanie do wspólnych celów, nie można również szukać oparcia w jakichś wspólnych zapatrywaniach. Z tego powodu fakty wywierają na przywódcach Kremla większe wrażenie niźli słowa, zaś słowa zwracają ich uwagę jedynie wtedy, gdy zdają się odnosić do niepodważalnych faktów. 
Kreml jednakże, jak wspomnieliśmy, nie znajduje się pod żadną ideologiczną presją, by w pośpiechu osiągać swe cele. Podobnie jak Kościół formułuje koncepcje ideologiczne o długotrwałej ważności i może sobie pozwolić na cierpliwość. Nie ma też prawa narażać na ryzyko realnych osiągnięć rewolucji, wdając się w lekkomyślną pogoń za doraźnymi sukcesami. Z nauk samego Lenina wynika postulat dużej ostrożności i elastyczności w dążeniu do komunistycznych celów. I znów podejście to usankcjonowane jest nauką płynącą z historii Rosji. Przez długie wieki koczownicze plemiona toczyły chaotyczne walki o otwartą przestrzeń wielkich równin. W tych walkach cenionymi zaletami stały się ostrożność, rozwaga, adaptacja do zmiennych sytuacji i podstęp, co znajduje swój wyraz w mądrości rosyjskiej czy wschodniej. 
Kreml potrafi więc bez skrupułów wycofać się w obliczu przeważającej siły. Ponieważ nie działa pod presją czasu, konieczność takiego odwrotu nie wywołuje paniki. Polityka Rosji jest jak strumień płynący niezmiennie do wyznaczonego celu - taką trasą, jaką akurat może. Najważniejsza jest pewność, że strumień wypełnia każdy możliwy zakątek i każdą szczelinę w drodze do celu - światowej władzy. Jeśli jednak - kontynuując tę analogię - na drodze spiętrzy się przeszkoda, której nie sposób pokonać, fakt ten przyjmowany jest do wiadomości i dalsze plany należycie go uwzględniają. Najważniejsze w tym wszystkim jest stałe, niesłabnące ciśnienie pchające nurt w stronę pożądanego celu. W radzieckiej umysłowości nie ma nawet śladu pragnienia, by ów cel osiągnąć w jakimś konkretnym czasie. 
Z tych względów radziecka dyplomacja jest zarazem łatwiejsza i trudniejsza w kontaktach niż dyplomacja wodzów o agresywnym nastawieniu, jak Napoleon czy Hitler. Z jednej strony jest bardziej wrażliwa na przeciwstawne tendencje, wykazuje większą gotowość do ustępstw na wybranych odcinkach, a przez to jest bardziej racjonalna w swej logice i retoryce. Z drugiej strony władza radziecka i jej dyplomaci nie dadzą się zbić z tropu z powodu jednego zwycięstwa przeciwnika i nigdy nie uznaliby porażki, poniósłszy jedną klęskę. Cierpliwej konsekwencji napędzającej radziecką machinę można skutecznie przeciwstawić nie doraźne działania mające swe źródło w chwilowych nastrojach demokratycznej opinii publicznej, lecz jedynie starannie przemyślaną, długofalową politykę prowadzoną przez przeciwników Rosji - politykę równie niezachwianą, pomysłową i zróżnicowaną w doborze środków jak ta, którą prowadzi sam Związek Radziecki. 
W tej sytuacji staje się jasne, że głównym elementem polityki Stanów Zjednoczonych wobec ZSRR musi być długoterminowe, cierpliwe, lecz stanowcze i czujne powstrzymywanie ekspansywnych tendencji Rosji. Zwróćmy uwagę, że ta polityka winna mieć niewiele wspólnego z zewnętrzną pozą, głośnymi groźbami, wojowniczą retoryką czy pustymi gestami pozornej "twardości". Chociaż Kreml jest zasadniczo elastyczny w reakcjach na rzeczywistość polityczną, nie oznacza to bynajmniej, iż nie przywiązuje wagi do kwestii prestiżu. Jak niemal każdy rząd wskutek nietaktownych i wrogich gestów Moskwa może się znaleźć w punkcie, w którym nie można ustąpić, nawet jeśli poczucie realizmu przemawia za taką opcją. Rosyjscy przywódcy są wytrawnymi znawcami ludzkiej psychiki i zdają sobie sprawę, że ataki gniewu czy utrata panowania nad własnymi reakcjami nigdy nie przynoszą sukcesu na arenie politycznej. Potrafią też szybko wykorzystać symptomy takich słabości. Dlatego condicio sine qua non skutecznych negocjacji z Rosjanami jest zachowanie chłodnego spokoju i formułowanie żądań tak, by ewentualne ich spełnienie mogło się odbyć bez nadmiernego uszczerbku dla rosyjskiego prestiżu. 
III
W świetle powyższych uwag staje się jasne, że radzieckiej presji na wolne instytucje świata zachodniego - której nie osłabią ani dyplomatyczny czar, ani trafne argumenty - można przeciwstawić tylko nacisk, zręcznie i czujnie stosowany w różnych punktach globu, korespondujący z ruchami i manewrami polityki radzieckiej. Rosjanie są psychicznie przygotowani do długiego pojedynku. Co więcej, mają świadomość, iż odnieśli już spore sukcesy. Trzeba pamiętać, że był czas, kiedy partia komunistyczna reprezentowała bez porównania mniej niż światowa wspólnota, której przewodzi dziś mocarstwo radzieckie. 
Podczas gdy przywódcy rosyjscy czerpią ze swej ideologii przekonanie, że mają słuszność i nieskończenie dużo czasu, my z kolei mamy okazję do obiektywnego przeanalizowania owej doktryny. Zakłada ona nie tylko absolutny brak wpływu krajów zachodnich na rozwój gospodarczy ZSRR, lecz także trwanie rosyjskiej jedności, dyscypliny i cierpliwości po wsze czasy. Spróbujmy skonfrontować te apokaliptyczne wizje z rzeczywistością i zastanowić się, co by było, gdyby świat zachodni znalazł w sobie moc i determinację, by powstrzymywać siły radzieckie przez 10-15 lat. Co by to oznaczało dla samej Rosji? 
Przywódcy radzieccy, wykorzystując zdobycze nowoczesnej techniki dla udoskonalenia despotyzmu, rozwiązali problem posłuszeństwa w ZSRR. Mało jest śmiałków, którzy przeciwstawialiby się ich potędze, a ci, którzy próbują, nie są w stanie stworzyć realnego zagrożenia dla państwowych organów represji. 
Kreml okazał się też zdolny do osiągnięcia innego celu, jaki sobie wytyczył - zbudowania w Rosji podstaw ciężkiej metalurgii. Budowa tego sektora przemysłu jeszcze się nie zakończyła, lecz jest on nieustannie rozwijany i już wkrótce osiągnie rozmiary porównywalne z innymi krajami uprzemysłowionymi. Jednakże i utrzymanie bezpieczeństwa wewnętrznego, i budowa przemysłu ciężkiego wiązały się z przerażającymi kosztami mierzonymi w ludzkich istnieniach, a także w ludzkich nadziejach i energii, wiązały się bowiem z wykorzystaniem pracy przymusowej na skalę dotąd niespotykaną w nowożytnym państwie w okresie pokoju. Pociągały też za sobą zaniedbanie lub wyzysk innych sektorów gospodarki - szczególnie rolnictwa, produkcji dóbr konsumpcyjnych, budownictwa mieszkaniowego i transportu. 
Na to wszystko nałożyła się wojna - z krwawym żniwem zniszczeń, śmierci i wyczerpania. W efekcie mamy dziś w Rosji do czynienia z ludnością fizycznie i psychicznie zmęczoną. Masa ludzi jest zawiedziona, sceptyczna i mniej niż kiedyś podatna na magiczne sztuczki, które radzieckie mocarstwo demonstruje swym zwolennikom za granicą. Entuzjazm, z jakim mieszkańcy ZSRR powitali to, iż w czasie wojny władze ze względów taktycznych przyznały Cerkwi nieznaczną przecież swobodę działania, pokazuje dobitnie, że ideologia reżimu w znikomym tylko stopniu może zastąpić potrzebę wiary i kultu. 
Istnieją granice wytrzymałości fizycznej i psychicznej. Granice te mają charakter absolutny i wiążą nawet najokrutniejszego dyktatora - po ich przekroczeniu ludźmi nie daje się już sterować. Obozy pracy przymusowej i inne instytucje przemocy dostarczają środków, z pomocą których można ludzi zmusić do pracy dłuższej, niżby to wynikało z ich woli czy motywacji ekonomicznej. Jednak ci, którzy przeżyją obozy, stają się przedwcześnie starcami albo znów padają ofiarą władzy dyktatorskiej. Tak czy inaczej, nie mogą już służyć społeczeństwu w pełni sił i nie nadają się do pracy dla państwa. 
Jedynie młodsze pokolenie mogłoby coś zmienić. Pokolenie to, mimo wszystkich przeciwności losu i cierpień, jest liczne i pełne siły, a Rosjanie to zdolny naród. Jednak dopiero w przyszłości okaże się, jak skutki nienormalnego dzieciństwa - wywołane przez radziecką dyktaturę i spotęgowane przez wojnę - odbiją się w życiu dorosłym. Z wyjątkiem gospodarstw czy wiosek na najdalszych peryferiach w ZSRR praktycznie nie ma już miejsca, gdzie znaleźć by można ciepło domowego zacisza i zwyczajne poczucie bezpieczeństwa. Obserwatorzy nie są pewni, czy nie pozostawi to trwałego śladu na generacji, która dziś wchodzi w wiek dojrzały. 
Radziecki rozwój gospodarczy, choć szczyci się pewnymi niezaprzeczalnymi sukcesami, był niebezpiecznie niezrównoważony i niechlujny. Rosyjscy komuniści, perorujący o "nierównomiernym rozwoju kapitalizmu", powinni się wstydzić własnej gospodarki. Wybrane branże - np. przemysł metalurgiczny czy maszynowy - rozwijano bez zachowania jakiejkolwiek proporcji wobec innych sektorów. Państwo, które stara się wykreować w krótkim czasie na jedną z potęg przemysłowych świata, nie ma nawet sieci dróg z prawdziwego zdarzenia, a sieć kolei jest stosunkowo prymitywna. Uczyniono wiele, aby zwiększyć wydajność pracy i nauczyć zacofane chłopstwo korzystania z maszyn. Jednak utrzymywanie porządku to już rażąca słabość radzieckiej gospodarki. W budownictwie obserwujemy pośpiech i niską jakość. W wielu sektorach nie udało się zakorzenić ogólnej kultury produkcji - szacunku dla pracy i jej owoców, które charakteryzują wykwalifikowanych robotników na Zachodzie. 
Trudno sobie wyobrazić, by te braki zostały naprawione w przewidywalnej przyszłości przez zmęczoną, podupadłą na duchu ludność, w przeważającej mierze pracującą w strachu i pod przymusem. Tak długo zaś, jak długo nie zostaną usunięte, Rosja będzie krajem gospodarczo słabym i w pewnym sensie bezsilnym - umiejącym eksportować swój entuzjazm i prymitywną witalność polityczną, lecz niezdolnym do tego, by uczynić z owych towarów eksportowych rzeczywiste dowody siły i dobrobytu. 
Tymczasem nad życiem politycznym ZSRR zawisła wielka niewiadoma - niepewność związana z przekazaniem władzy. Chodzi przede wszystkim o problem osobistej władzy Stalina. Musimy pamiętać, że przejęcie schedy po Leninie i zajęcie [przez Stalina] czołowego miejsca pośród komunistów było jedynym tego rodzaju epizodem w dziejach ZSRR. Przejmowanie i konsolidacja władzy trwały 12 lat i kosztowały miliony istnień ludzkich. Wstrząsy towarzyszące tym procesom dały się odczuć w całym międzynarodowym ruchu rewolucyjnym, przynosząc szkody samemu Kremlowi. 
Jest zawsze możliwość, że następne przejęcie władzy odbędzie się w sposób cichy, bez większych reperkusji. Z drugiej jednak strony trudności związane ze zmianą władzy mogą spowodować - by użyć słów Lenina - "niesamowicie szybkie przejście" od "delikatnego podstępu" do "dzikiej przemocy". Takie przejęcie władzy, nieobce rosyjskiej historii, wstrząsnęłoby radzieckim mocarstwem aż po fundamenty. 
Lecz nie jest to tylko problem samego Stalina. Od 1938 r. obserwujemy niebezpieczne zamrożenie życia politycznego w wyższych kręgach kierownictwa radzieckiego. Wszechzwiązkowy Zjazd Rad - w teorii najwyższy organ władzy - powinien się odbywać nie rzadziej niż co trzy lata. Tymczasem niedługo upłynie osiem lat od ostatniej sesji. W tym czasie liczba członków partii podwoiła się. Jej szeregi zostały strasznie przerzedzone w latach wojny. Ponad połowa obecnych członków wstąpiła do partii po ostatnim kongresie. Na szczycie władzy utrzymała się jednak ta sama wąska grupa osób. 
Były jakieś przyczyny, dla których doświadczenia II wojny światowej doprowadziły do zasadniczych zmian politycznych w każdym z wielkich państw na Zachodzie. Z pewnością przyczyny te dały o sobie znać także w mrocznym życiu politycznym ZSRR. Jednak na razie nie zostały w Rosji dostrzeżone. 
Płynie z tego wniosek, że nawet w tak zdyscyplinowanej formacji jak partia komunistyczna musi dojść do rażącej rozbieżności pomiędzy masami członkowskimi - tak niedawno dokooptowanymi do ruchu, odróżniającymi się ze względu na wiek, zapatrywania i zainteresowania - a małą, hermetyczną kliką najwyższych przywódców. Znakomita większość młodych członków partii nigdy w życiu nie widziała osobiście ludzi tworzących tę grupę, nie miała więc okazji do jakiejkolwiek wymiany zdań z jej członkami i nie może się z nimi identyfikować politycznie. 
Któż może przewidzieć, czy w tej sytuacji stopniowe odmładzanie wyższych kręgów decyzyjnych (co jest tylko kwestią czasu) przebiegać będzie gładko i pokojowo - czy też konkurenci, szukający poparcia dla swych prywatnych ambicji i karier, odwołają się w pewnej chwili do tych właśnie politycznie niedojrzałych i niedoświadczonych mas? Gdyby kiedykolwiek tak się stało, miałoby to niezwykłe konsekwencje dla partii. Większość jej członków została nauczona żelaznej dyscypliny i posłuszeństwa, nie zaś sztuki kompromisu czy przystosowania się. Gdyby zaś partię kiedykolwiek dosięgnął i sparaliżował rozłam, wówczas chaos i słabość radzieckiego społeczeństwa ujawniłyby się w sposób, który wprost trudno sobie wyobrazić. Mówiliśmy już, że radziecka potęga skrywa za fasadą bezkształtne masy ludzkie, pośród których nie toleruje się żadnych niezależnych struktur organizacyjnych. W Rosji nie ma nawet czegoś takiego jak administracja lokalna. Obecne pokolenie Rosjan nie zaznało nigdy spontaniczności zbiorowego działania. Gdyby więc wydarzyło się coś, co zaburzy spójność i sprawność partii jako instrumentu politycznego, ZSRR przemieni się z dnia na dzień z jednego z najsilniejszych w jedno z najsłabszych i najbardziej żałosnych społeczeństw. 
Tak więc przyszłość władzy radzieckiej wcale nie jest tak pewna, jak to się wydaje ludziom na Kremlu, pogrążonym w samooszustwie. To, czy potrafią spokojnie przekazać władzę swoim następcom, dopiero się okaże. Tymczasem ucisk władzy i zdarzenia na arenie międzynarodowej wpłynęły mocno na siły i nadzieje wielkiego ludu rosyjskiego. Ciekawe, że siła oddziaływania ideologii radzieckiej jest dziś największa w tych częściach świata, które nie zostały objęte granicami i systemem policyjnym ZSRR. Przychodzi na myśl porównanie, jakim posłużył się Tomasz Mann we wspaniałej powieści "Buddenbrookowie". Zwróciwszy uwagę na fakt, iż instytucje często jawią się jako najwspanialsze wówczas, gdy tak naprawdę ich wewnętrzny rozkład posunął się już bardzo głęboko, Mann porównał rodzinę Buddenbrooków do gwiazdy, która świeci nad ziemią najjaśniej, gdy w rzeczywistości od dawna nie istnieje. 
Któż wie, czy potężne światło z Kremla, do którego wzdychają ludy świata zachodniego, nie jest w istocie zmierzchem gwiazdozbioru, który właśnie się wypala? Nie można tego dowieść, ale też nie można temu zaprzeczyć. Pozostaje zatem możliwość - w odczuciu piszącego te słowa jest ona poważna - że radziecka potęga niesie w sobie (niczym kapitalizm w ideologii komunistycznej) nasiona własnego upadku i te nasiona już kiełkują. 
IV
Jasne jest, że USA nie mogą w przewidywalnej przyszłości żywić nadziei na polityczne zbliżenie z reżimem radzieckim. Muszą nadal traktować ZSRR jako swojego rywala, a nie partnera. Muszą też liczyć się z faktem, że politykę radziecką cechuje nie abstrakcyjne umiłowanie pokoju i stabilności, nie rzeczywista wiara w szczęśliwą koegzystencję świata socjalistycznego z kapitalistycznym, lecz ostrożny, stały nacisk w celu zakłócania i osłabiania wszelkiego konkurencyjnego wpływu i konkurencyjnych sił. 
Trzeba wziąć pod uwagę także i to, że Rosja, w porównaniu ze światem zachodnim jako całością, wciąż jest stroną dużo słabszą, a społeczeństwo radzieckie ma niedostatki, które z czasem osłabią jego potencjał. Już choćby to upoważnia Amerykę do sięgnięcia, w granicach rozsądku, po politykę stanowczego powstrzymywania, ukierunkowaną na przeciwstawienie Rosjanom zdecydowanej siły na wszystkich obszarach, na których usiłowaliby oni zaszkodzić interesom światowego pokoju i stabilności. 
Obecne możliwości amerykańskiej polityki nie ograniczają się z pewnością do kontynuowania tej taktyki i pielęgnowania nadziei na lepsze czasy. Jest jak najbardziej możliwe, by USA aktywnie wpływały na wewnętrzne wydarzenia zarówno w samej Rosji, jak i w międzynarodowym ruchu komunistycznym, który w dużej mierze determinuje rosyjską politykę. Nie jest to jedynie kwestia skromnych środków na działalność informacyjną, jaką nasz rząd może prowadzić w ZSRR i innych krajach - choć i to ma swoją wagę. Rodzi się pytanie, w jakim stopniu Stany Zjednoczone mogą wśród narodów świata zaprezentować się jako kraj, który wie, czego chce, skutecznie sobie radzi z problemami wewnętrznymi i z odpowiedzialnością płynącą z roli mocarstwa światowego, który odznacza się też pewną witalnością duchową umożliwiającą obronę własnych pozycji pośród głównych nurtów ideowych świata współczesnego. 
Jeśli uda się stworzyć i umocnić taki wizerunek, wówczas cele ZSRR będą się jawić jako jałowe i nierealistyczne, nadzieje i entuzjazm popleczników Moskwy nieco opadną, a na politykę zagraniczną Kremla będzie można wywierać dodatkowy nacisk, bowiem kluczowym elementem filozofii komunistycznej jest wizja paralitycznego zniedołężnienia świata kapitalistycznego. Nawet fakt, że w USA nie pojawiła się recesja gospodarcza - która zdaniem zadufanych kruków z placu Czerwonego musiała nastąpić po zakończeniu wojny - może mieć głębokie i ważne konsekwencje w świecie komunistycznym. 
W tym sensie wszelkie przejawy niezdecydowania, podziałów czy wewnętrznego rozpadu w naszym kraju mają ożywczy wpływ na cały ruch komunistyczny. Gdy tylko pojawiają się takie tendencje, komunistów ogarnia dreszcz nadziei i podniecenia. Znów daje się dostrzec zawadiackość w poczynaniach Moskwy; nowe grupy sojuszników wskakują na platformę z szyldem - jak im się wydaje - polityki internacjonalistycznej, rosyjski nacisk wzrasta wzdłuż całej linii frontu dyplomatycznego. 
Byłoby przesadą twierdzić, że Ameryka sama i bez pomocy mogłaby przesądzić o losie ruchu komunistycznego i przyśpieszyć upadek władzy radzieckiej. Jednak Stany Zjednoczone mają dość siły, by znacząco zwiększyć nacisk na politykę radziecką i wymuszać na Kremlu umiar i ostrożność w stopniu znacznie większym, niż to miało miejsce w ostatnich latach. W ten sposób można wzmacniać tendencje, które ostatecznie doprowadzą do upadku lub znacznego osłabienia potęgi radzieckiej. Albowiem żaden mistyczny, mesjanistyczny ruch - a zwłaszcza kremlowski - nie może stawić czoła rozczarowaniu, nie dostosowując się w ten czy inny sposób do wymogów sytuacji. 
Tak więc decyzje zostaną w dużej mierze podjęte tutaj, w naszym kraju. Kwestia stosunków radziecko-amerykańskich jest w swej istocie sprawdzianem ogólnej wartości Ameryki jako narodu w gronie innych narodów. Aby zapobiec katastrofie, USA muszą jedynie sprostać najchlubniejszym z własnych tradycji, dowodząc, iż są godne dalszego trwania jako naród wielki. 
Z pewnością nigdy nie było bardziej przejrzystego testu wartości narodowych niż ten, przed jakim właśnie stoimy. Wnikliwy obserwator nie znajdzie powodów, by uskarżać się na wyzwanie rzucane przez Kreml amerykańskiemu społeczeństwu. Będzie raczej wdzięczny opatrzności za to, że stawiając nasz naród przed nieubłaganym wyzwaniem, sprawiła, że bezpieczny byt Amerykanów zależy od tego, jak zjednoczą swoje siły i przyjmą odpowiedzialność płynącą z moralnego przywództwa, które najwyraźniej było im pisane przez historię. 
Przełożyli i do druku przygotowali 
BOGUSŁAW KOPKA 
I KRZYSZTOF KOSIŃSKI 
Współpraca Bartłomiej Świetlik 
[Podpis pod fot.] 
Amerykańska karykatura Józefa Stalina jako masowego zbrodniarza, ok. 1940 r. 
George Frost Kennan 
GEORGE F. KENNAN, PRZEŁOŻYLI I DO DRUKU PRZYGOTOWALI BOGUSŁAW KOPKA I KRZYSZTOF KOSIŃSKI; WSPÓŁPRACA BARTŁOMIEJ śWIETLIK
[autor fot./rys] HULTON GETTY/FPM, HULTON GETTY/FPM